Ewa Zarzycka

Ewa Zarzycka (ur. 1953 w Szczecinie) należy do najważniejszych przedstawicielek polskiej sztuki konceptualnej i performance. W latach 1973–1978 studiowała w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych we Wrocławiu, gdzie kształciła się w zakresie grafiki. Jej praktyka artystyczna rozwijała się od fotografii i filmu w stronę performance, rysunku, instalacji, obiektu i wideo. Od początku lat 80. konsekwentnie rozwija własną formułę performance mówionego, w którym słowo, gest, obecność artystki i sytuacja spotkania z widzem stają się podstawowymi środkami artystycznego wyrazu.

Charakterystyczną cechą twórczości Zarzyckiej jest odejście od tradycyjnie rozumianego dzieła sztuki na rzecz procesu, opowieści i sytuacji. Artystka nie buduje zamkniętych narracji, lecz posługuje się pozornie zwyczajnymi historiami, wspomnieniami, obserwacjami i skojarzeniami. Jej wystąpienia często przyjmują formę osobistego wykładu, monologu lub opowieści, w której granica między faktem a fikcją pozostaje płynna. Codzienność staje się materiałem sztuki, a doświadczenie artystki — punktem wyjścia do refleksji nad pamięcią, komunikacją, rolą artysty i samym mechanizmem tworzenia.

Ważnym elementem jej praktyki jest rysunek, który często przybiera formę zapisu myśli, notatki, diagramu, mapy czy schematu. Nie jest to jednak klasyczny rysunek jako autonomiczny obraz, lecz raczej wizualny zapis procesu myślenia i mówienia. Prace takie jak Nic tak nie potrafi zająć czytelnika (2000), Pewna świętej pamięci artystka (2000–2001) czy Kiedy postanowiłam czerpać z zasobów swej pamięci (2003) pokazują, jak blisko w jej twórczości pozostają słowo, pamięć i obraz. Ręcznie zapisywany tekst staje się jednocześnie komunikatem, rysunkiem i śladem indywidualnego doświadczenia.

Zarzycka posługuje się przy tym humorem, ironią i autoironią, świadomie podważając powagę artystycznego dyskursu. Jej bohaterowie i historie bywają częściowo fikcyjni, a rzeczywiste wydarzenia mieszają się z wymyślonymi sytuacjami. Artystka tworzy własny, rozpoznawalny świat postaci, anegdot i obserwacji, który staje się rodzajem osobistej mitologii. Charakterystyczna jest także otwartość jej prac — nie mają one prowadzić do jednoznacznego znaczenia, lecz pozostawiać przestrzeń dla wątpliwości, przypadku i interpretacji.

Istotne miejsce w jej twórczości zajmuje również kamera i dokumentacja. Po doświadczeniach fotograficznych i kilku realizacjach filmowych z lat 80. artystka około 2008 roku ponownie sięgnęła po kamerę, tym razem przede wszystkim wykorzystując wideo do rejestrowania własnych działań performatywnych. Dokumentacja nie jest jednak wyłącznie zapisem wydarzenia — staje się kolejną warstwą pracy, pozwalającą obserwować relację pomiędzy żywym działaniem, jego śladem i pamięcią o nim.

Twórczość Ewy Zarzyckiej wyrasta z tradycji wrocławskiej neoawangardy i sztuki konceptualnej, ale pozostaje bardzo osobista i trudna do jednoznacznego przypisania do konkretnego nurtu. Artystka od lat podważa oczekiwanie, że twórca powinien budować spójny, łatwo rozpoznawalny „dorobek”. Zamiast tego proponuje sztukę efemeryczną, opartą na obecności, mówieniu, obserwacji i nieustannym kwestionowaniu własnych założeń. Jej prace znajdują się m.in. w kolekcjach Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Muzeum Współczesnego we Wrocławiu, Zachęty i MOCAK-u. W 2024 roku została laureatką Nagrody im. Katarzyny Kobro, jednego z najważniejszych wyróżnień przyznawanych polskim artystom współczesnym.

Ewa Zarzycka jest więc artystką, dla której sztuka zaczyna się nie tyle od przedmiotu, ile od sytuacji i wypowiedzi. Jej twórczość pokazuje, że opowiadanie, pamięć, gest czy zwykła rozmowa mogą stać się pełnoprawnym tworzywem artystycznym. Dzięki połączeniu konceptualnej refleksji z humorem, osobistą narracją i dystansem wobec samej instytucji sztuki stworzyła jeden z najbardziej oryginalnych języków polskiego performance.